Ενεργό ερευνητικό πρωτόκολλο Για συμμετοχή πατήστε εδώ
Επιπολασμός της άνοιας στην Ελλάδα (ελληνικές μελέτες)
Η άνοια αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα δημόσιας υγείας στις γηράσκουσες κοινωνίες. Δεν πρόκειται για μία ενιαία νόσο, αλλά για ένα κλινικό σύνδρομο που χαρακτηρίζεται από έκπτωση της μνήμης ή και άλλων νοητικών λειτουργιών, σε βαθμό που επηρεάζει την καθημερινή λειτουργικότητα του ατόμου. Η νόσος Alzheimer είναι η συχνότερη αιτία άνοιας, αλλά δεν είναι η μοναδική.
Ο όρος επιπολασμός αναφέρεται στο ποσοστό των ατόμων ενός πληθυσμού που εμφανίζουν μια συγκεκριμένη κατάσταση σε μια δεδομένη χρονική στιγμή. Στην περίπτωση της άνοιας, ο επιπολασμός επηρεάζεται έντονα από την ηλικία, το μορφωτικό επίπεδο, τη μεθοδολογία της μελέτης, τα διαγνωστικά εργαλεία που χρησιμοποιούνται και το αν η αξιολόγηση βασίζεται σε πλήρη κλινική εξέταση ή μόνο σε σύντομα εργαλεία διαλογής.
Τι δείχνουν οι ελληνικές επιδημιολογικές μελέτες
Τα διαθέσιμα ελληνικά δεδομένα δείχνουν ότι ο επιπολασμός της άνοιας στους ηλικιωμένους διαφέρει σημαντικά από μελέτη σε μελέτη. Η διακύμανση αυτή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η άνοια είναι πολύ συχνότερη σε μία περιοχή από ό,τι σε άλλη. Συχνά αντανακλά διαφορετικό σχεδιασμό, διαφορετικά ηλικιακά όρια, διαφορετικό δείγμα και διαφορετικό τρόπο διάγνωσης.
| Μελέτη | Περιοχή και δείγμα | Ηλικίες | Διάγνωση | Επιπολασμός άνοιας |
|---|---|---|---|---|
| HELIAD, Kosmidis et al., 2018 | Δύο περιοχές της Ελλάδας, Ν = 1792 | ≥65 | Νευρολογική και νευροψυχολογική αξιολόγηση, συναινετική διάγνωση | 5,0% |
| Tsolaki et al., 1999 | Πυλαία Θεσσαλονίκης, Ν = 380 | >70 | MMSE, CAMCOG και κλινική διερεύνηση | 9,2% |
| Αγροτική Βόρεια Ελλάδα, Tsolaki et al., 2014 | Δήμος Μεγάλου Αλεξάνδρου, Ν = 678 | >65 | Νευροψυχολογικός έλεγχος, νευρολογική εξέταση και ιατρικό ιστορικό | 2,4% |
| Ελληνικές ορθόδοξες μονές, Tsolaki et al. | Μοναχοί και μοναχές | 60+ | – | 0% στις ηλικίες 60 έως 75, περίπου 9% μετά τα 80 |
| Αγροτική Κρήτη, Tsolaki et al., 2017 | Αγροτική περιοχή Κρήτης, Ν = 443 | >61 | Τέσσερις διαγνωστικές προσεγγίσεις, διόρθωση για ηλικία και εκπαίδευση | 2,0% άνοια χωρίς κατάθλιψη, 7,2% άνοια με κατάθλιψη |
| Cretan Aging Cohort, Zaganas et al., 2019 | Κρήτη, Ν = 3140 σε δομές πρωτοβάθμιας φροντίδας | ≥60 | Αρχική αξιολόγηση και ενδελεχής νευροψυχιατρική αξιολόγηση | 4,0% ήδη διαγνωσμένη άνοια στην πρώτη φάση, 10,8% εκτιμώμενος επιπολασμός |
| Δυτική Ελλάδα, Argyropoulos & Liatsos, 2022 | Νοσοκομείο Κρεστένων, Ν = 127 | ≥65 | MMSE και GDS 15 | 24,4% με βάση MMSE (όχι επιπολασμός κλινικά διαγνωσμένης άνοιας) |
Η πιο ισχυρή πληθυσμιακή εκτίμηση προέρχεται από τη μελέτη HELIAD, η οποία περιέλαβε 1792 άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω. Οι συμμετέχοντες υποβλήθηκαν σε νευρολογική και νευροψυχολογική αξιολόγηση, ενώ η τελική διάγνωση βασίστηκε σε συναινετική κλινική κρίση. Η μελέτη εκτίμησε τον συνολικό επιπολασμό της άνοιας στο 5,0%, με το 75,3% των περιπτώσεων να αποδίδεται στη νόσο Alzheimer. Η πιθανότητα άνοιας αυξανόταν με την ηλικία και μειωνόταν όσο αυξάνονταν τα έτη εκπαίδευσης
Η εικόνα που προκύπτει είναι ότι ο επιπολασμός της άνοιας στην Ελλάδα στους μεγαλύτερους ενήλικες κυμαίνεται περίπου από 5% έως 11% στις πιο ουσιαστικές επιδημιολογικές μελέτες, ανάλογα με την ηλικία του δείγματος και τη μεθοδολογία. Η HELIAD δίνει την πιο σταθερή εκτίμηση για άτομα 65 ετών και άνω, ενώ οι μελέτες της Πυλαίας και της Κρήτης δίνουν υψηλότερα ποσοστά, πιθανώς λόγω διαφορετικών ηλικιακών ορίων, τοπικών χαρακτηριστικών, δείγματος και διαγνωστικής διαδικασίας.
Ένα σταθερό εύρημα είναι ότι η νόσος Alzheimer αποτελεί τη συχνότερη αιτία άνοιας. Στη HELIAD, περίπου τρεις στις τέσσερις περιπτώσεις άνοιας αποδόθηκαν στη νόσο Alzheimer. Στη μελέτη της Πυλαίας, η Alzheimer ήταν επίσης η συχνότερη διάγνωση μεταξύ των περιστατικών άνοιας, ακολουθούμενη από αγγειακή ή μικτή άνοια.
Η ηλικία αναδεικνύεται ως ο σημαντικότερος παράγοντας αύξησης του επιπολασμού. Όσο αυξάνεται η ηλικία, τόσο αυξάνεται και η πιθανότητα εμφάνισης άνοιας. Αντίθετα, η εκπαίδευση φαίνεται να λειτουργεί προστατευτικά ή, ακριβέστερα, να σχετίζεται με χαμηλότερη πιθανότητα διάγνωσης άνοιας, εύρημα που συνδέεται συχνά με την έννοια του νοητικού αποθέματος. Στη HELIAD, κάθε επιπλέον έτος ηλικίας αύξανε την πιθανότητα άνοιας, ενώ κάθε επιπλέον έτος εκπαίδευσης τη μείωνε.
Γιατί δεν πρέπει να συγκρίνουμε όλα τα ποσοστά απευθείας
Οι ελληνικές μελέτες δεν έχουν όλες την ίδια βαρύτητα ως προς τη διάγνωση. Άλλες βασίζονται σε πλήρη νευρολογική και νευροψυχολογική αξιολόγηση, ενώ άλλες χρησιμοποιούν κυρίως σύντομα εργαλεία διαλογής, όπως το MMSE. Αυτό είναι κρίσιμο, διότι κανένα σύντομο τεστ από μόνο του δεν αρκεί για διάγνωση άνοιας. Η διάγνωση απαιτεί συνδυασμό ιστορικού, νοητικής και λειτουργικής αξιολόγησης, νευρολογικής εξέτασης και, όπου χρειάζεται, απεικονιστικών ή εργαστηριακών δεδομένων.
Επομένως, μελέτες που αναφέρουν υψηλά ποσοστά με βάση μόνο το MMSE πρέπει να διαβάζονται ως εκτιμήσεις νοητικής έκπτωσης ή πιθανού κινδύνου, όχι ως ισοδύναμες με πλήρη διάγνωση άνοιας. Αυτό φαίνεται καθαρά στη μελέτη της Δυτικής Ελλάδας, όπου οι ίδιοι οι συγγραφείς αναφέρουν ότι το MMSE και το GDS 15 είναι εργαλεία διαλογής και ότι τα αποτελέσματά τους είναι ενδεικτικά, όχι αποδεικτικά διάγνωσης.
Περιορισμοί των διαθέσιμων ελληνικών μελετών
Παρά τη σημασία τους, οι ελληνικές μελέτες έχουν ορισμένους περιορισμούς. Πρώτον, αρκετές είναι τοπικές και δεν αντιπροσωπεύουν το σύνολο της χώρας. Δεύτερον, τα ηλικιακά όρια διαφέρουν. Άλλες μελέτες εξετάζουν άτομα άνω των 60 ετών, άλλες άνω των 65 και άλλες άνω των 70, κάτι που επηρεάζει άμεσα το ποσοστό επιπολασμού. Τρίτον, οι μέθοδοι αξιολόγησης δεν είναι ίδιες, με αποτέλεσμα τα ποσοστά να μην είναι πλήρως συγκρίσιμα. Τέταρτον, η συννοσηρότητα με κατάθλιψη, το μορφωτικό επίπεδο και οι κοινωνικοί παράγοντες μπορούν να επηρεάσουν τόσο την επίδοση στα νοητικά τεστ όσο και την τελική ταξινόμηση.
Συμπέρασμα
Οι ελληνικές μελέτες με κλινική ή νευροψυχολογικά τεκμηριωμένη διάγνωση δείχνουν ότι ο επιπολασμός της άνοιας στους ηλικιωμένους κυμαίνεται περίπου από 2,4% έως 10,8%, ανάλογα με το δείγμα, την ηλικία, την περιοχή και τη μεθοδολογία. Η πιο ισχυρή πληθυσμιακή εκτίμηση προέρχεται από τη HELIAD, η οποία ανέφερε επιπολασμό 5,0% σε άτομα ηλικίας 65 ετών και άνω. Ωστόσο, τα διαθέσιμα δεδομένα δείχνουν και κάτι εξίσου σημαντικό, η ακριβής εκτίμηση του επιπολασμού εξαρτάται από τη μεθοδολογία.
Για τον λόγο αυτό, η άνοια δεν μπορεί να εκτιμηθεί αξιόπιστα μόνο με ένα σύντομο τεστ. Η έγκαιρη και ορθή αναγνώριση απαιτεί ολοκληρωμένη κλινική, νευρολογική και νευροψυχολογική αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν στόχος είναι η διαφορική διάγνωση, η εκτίμηση της λειτουργικότητας και ο σχεδιασμός κατάλληλης παρέμβασης.
Βιβλιογραφία
Argyriadou, S., Melissopoulou, H., Krania, E., Karagiannidou, A., Vlachonicolis, I., & Lionis, C. (2001). Dementia and depression: Two frequent disorders of the aged in primary health care in Greece. Family Practice, 18(1), 87–91. doi: 10.1093/fampra/18.1.87
Argyropoulos, K., & Liatsos, C. (2022). Prevalence and risk factors of dementia and depressive symptoms in the elderly: A cross sectional study in West Greece. Achaiki Iatriki, 41(3), 118–125.
Kosmidis, M. H., Vlachos, G. S., Anastasiou, C. A., Yannakoulia, M., Dardiotis, E., Hadjigeorgiou, G., Sakka, P., Ntanasi, E., & Scarmeas, N. (2018). Dementia prevalence in Greece: The Hellenic Longitudinal Investigation of Aging and Diet. Alzheimer Disease & Associated Disorders, 32(3), 232–239. doi: 10.1097/WAD.0000000000000249
Tsolaki, M., Fountoulakis, C., Pavlopoulos, I., Chantzi, E., & Kazis, A. (1999). Prevalence and incidence of Alzheimer’s disease and other dementing disorders in Pylea, Greece. American Journal of Alzheimer’s Disease, 14(3), 138–148. doi: 10.1177/153331759901400308
Tsolaki, M., Kakoudaki, T., Tsolaki, A., Verykouki, E., & Pattakou, V. (2014). Prevalence of mild cognitive impairment in individuals aged over 65 in a rural area in North Greece. Advances in Alzheimer’s Disease, 3, 11–19. doi: 10.4236/aad.2014.31002
Tsolaki, M., Gkioka, M., Verykouki, E., Galoutzi, N., Kavalou, E., & Pattakou Parasyri, V. (2017). Prevalence of dementia, depression, and mild cognitive impairment in a rural area of the island of Crete, Greece. American Journal of Alzheimer’s Disease & Other Dementias, 32(5), 252–264. doi: 10.1177/1533317517698789
Zaganas, I. V., Simos, P., Basta, M., Kapetanaki, S., Panagiotakis, S., Koutentaki, I., Fountoulakis, N., Bertsias, A., Duijker, G., Tziraki, C., Scarmeas, N., Plaitakis, A., Boumpas, D., Lionis, C., & Vgontzas, A. N. (2019). The Cretan Aging Cohort: Cohort description and burden of dementia and mild cognitive impairment. American Journal of Alzheimer’s Disease & Other Dementias, 34(1), 23–33. doi: 10.1177/1533317518802414