Ενεργό ερευνητικό πρωτόκολλο Για συμμετοχή πατήστε εδώ
Τι είναι οι επιτελικές λειτουργίες και γιατί είναι τόσο σημαντικές;
Οι επιτελικές λειτουργίες είναι ένα σύνολο ανώτερων νοητικών λειτουργιών που μας βοηθούν να οργανώνουμε τη σκέψη και τη συμπεριφορά μας. Είναι, με απλά λόγια, το «σύστημα διαχείρισης» του εγκεφάλου. Όχι επειδή αποφασίζει τα πάντα μόνο του σαν αυστηρός διευθυντής, αλλά επειδή μας βοηθά να βάζουμε προτεραιότητες, να συγκρατούμε πληροφορίες, να ελέγχουμε παρορμήσεις και να προσαρμοζόμαστε όταν κάτι δεν πηγαίνει όπως το είχαμε σχεδιάσει.
Χάρη στις επιτελικές λειτουργίες μπορούμε να ξεκινήσουμε μια δραστηριότητα, να μείνουμε συγκεντρωμένοι σε αυτή, να αλλάξουμε στρατηγική όταν χρειάζεται και να ολοκληρώσουμε έναν στόχο. Δηλαδή, να κάνουμε όλα εκείνα τα μικρά και μεγάλα πράγματα που κάνουν την καθημερινότητα λειτουργική και κυρίως αποτελεσματική.
Ποιες είναι οι βασικές επιτελικές λειτουργίες;
Οι επιτελικές λειτουργίες δεν είναι μία μόνο ικανότητα. Περιλαμβάνουν πολλές διαφορετικές, αλλά στενά συνδεδεμένες λειτουργίες.
Μία από τις πιο βασικές είναι η ενεργός μνήμη, δηλαδή η ικανότητα να κρατάμε προσωρινά πληροφορίες στο μυαλό μας και να τις χειριζόμαστε. Για παράδειγμα, όταν κάποιος μας δίνει οδηγίες και πρέπει να τις θυμηθούμε ενώ ταυτόχρονα τις ακολουθούμε.
Άλλη σημαντική λειτουργία είναι η αναστολή, δηλαδή η ικανότητα να συγκρατούμε μια παρόρμηση ή μια αυτόματη αντίδραση. Είναι αυτό που μας βοηθά να μη διακόψουμε κάποιον, να μη στείλουμε ένα θυμωμένο μήνυμα στις 2 το πρωί ή να μη φάμε το τρίτο κομμάτι κέικ.
Εξίσου σημαντική είναι η νοητική ευελιξία, δηλαδή η ικανότητα να αλλάζουμε τρόπο σκέψης ή συμπεριφορά όταν οι συνθήκες αλλάζουν. Μας βοηθά να βλέπουμε εναλλακτικές λύσεις, να προσαρμοζόμαστε σε νέα δεδομένα και να μη μένουμε κολλημένοι σε έναν μόνο τρόπο σκέψης.
Στις επιτελικές λειτουργίες ανήκουν επίσης ο σχεδιασμός, η οργάνωση, η λήψη αποφάσεων, η επίλυση προβλημάτων, η αυτοπαρακολούθηση και η ρύθμιση της συμπεριφοράς.
Πού μας χρειάζονται στην καθημερινότητα;
Οι επιτελικές λειτουργίες εμπλέκονται σχεδόν σε κάθε δραστηριότητα που απαιτεί στόχο, έλεγχο και προσαρμογή.
Τις χρησιμοποιούμε όταν οργανώνουμε την ημέρα μας, όταν μαγειρεύουμε ακολουθώντας πολλά βήματα, όταν διαχειριζόμαστε τα οικονομικά μας, όταν οδηγούμε, όταν εργαζόμαστε, όταν μαθαίνουμε κάτι νέο ή όταν προσπαθούμε να λύσουμε ένα πρόβλημα.
Χρειάζονται επίσης στις κοινωνικές σχέσεις. Μας βοηθούν να σκεφτούμε πριν μιλήσουμε, να κατανοήσουμε το πλαίσιο μιας κατάστασης, να ρυθμίσουμε το συναίσθημά μας και να προσαρμόσουμε τη συμπεριφορά μας ανάλογα με τον άνθρωπο και τη συνθήκη.
Με άλλα λόγια, οι επιτελικές λειτουργίες είναι απαραίτητες όχι μόνο για να «σκεφτόμαστε σωστά», αλλά και για να λειτουργούμε αποτελεσματικά μέσα στην πραγματική ζωή. Εκεί δηλαδή που υπάρχουν καθυστερήσεις, άγχος, θόρυβος, απρόοπτα και άνθρωποι που αποφασίζουν να μας μιλήσουν ακριβώς τη στιγμή που προσπαθούμε να θυμηθούμε τι πήγαμε να κάνουμε.
Γιατί είναι τόσο σημαντικές;
Οι επιτελικές λειτουργίες είναι σημαντικές επειδή συνδέουν τη σκέψη με την πράξη. Δεν αρκεί να γνωρίζουμε τι πρέπει να κάνουμε. Χρειάζεται να μπορούμε να το οργανώσουμε, να το ξεκινήσουμε, να το διατηρήσουμε και να το ολοκληρώσουμε.
Ένα άτομο μπορεί να έχει καλή μνήμη, καλό λόγο ή καλή γενική νοητική ικανότητα, αλλά να δυσκολεύεται σημαντικά στην καθημερινότητα αν οι επιτελικές λειτουργίες δεν λειτουργούν αποτελεσματικά. Για παράδειγμα, μπορεί να ξέρει τι πρέπει να κάνει, αλλά να δυσκολεύεται να ξεκινήσει. Μπορεί να καταλαβαίνει μια οδηγία, αλλά να χάνεται όταν πρέπει να ακολουθήσει πολλά βήματα. Μπορεί να έχει γνώσεις, αλλά να δυσκολεύεται να τις οργανώσει σε πράξη.
Γι’ αυτό οι επιτελικές λειτουργίες έχουν μεγάλη σημασία στη σχολική, επαγγελματική, κοινωνική και καθημερινή λειτουργικότητα.
Επηρεάζονται εύκολα οι επιτελικές λειτουργίες;
Ναι, οι επιτελικές λειτουργίες είναι από τις νοητικές λειτουργίες που μπορούν να επηρεαστούν σχετικά εύκολα. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κάποια σοβαρή βλάβη. Σημαίνει όμως ότι είναι ευαίσθητες σε πολλούς παράγοντες.
Η έλλειψη ύπνου, το έντονο άγχος, η κόπωση, η υπερφόρτωση πληροφοριών, ο πόνος, η κατάθλιψη, οι διαταραχές προσοχής, η χρήση αλκοόλ ή ουσιών, ορισμένα φάρμακα, αλλά και νευρολογικές καταστάσεις μπορούν να επηρεάσουν την επιτελική λειτουργικότητα.
Όλοι έχουμε ζήσει στιγμές όπου, μετά από κακό ύπνο ή έντονη πίεση, δυσκολευόμαστε να συγκεντρωθούμε, να αποφασίσουμε, να οργανώσουμε τη σκέψη μας ή να θυμηθούμε τι ακριβώς κάναμε πριν από δύο λεπτά. Ο εγκέφαλος δεν χάλασε. Απλώς δουλεύει με λιγότερους διαθέσιμους πόρους.
Πότε οι δυσκολίες χρειάζονται προσοχή;
Οι περιστασιακές δυσκολίες είναι φυσιολογικές. Χρειάζονται όμως προσοχή όταν είναι συχνές, επίμονες ή επηρεάζουν την καθημερινή λειτουργικότητα.
Για παράδειγμα, όταν ένα άτομο δυσκολεύεται συστηματικά να οργανώσει τις υποχρεώσεις του, ξεκινά πολλά πράγματα αλλά δεν τα ολοκληρώνει, χάνει εύκολα τη ροή της σκέψης του, δυσκολεύεται να πάρει αποφάσεις, κάνει παρορμητικές επιλογές ή δεν μπορεί να προσαρμοστεί όταν αλλάζει το πρόγραμμα.
Σε αυτές τις περιπτώσεις, η νευροψυχολογική αξιολόγηση μπορεί να βοηθήσει να κατανοηθεί καλύτερα το προφίλ των δυσκολιών. Δεν εξετάζει μόνο αν υπάρχει «πρόβλημα μνήμης», αλλά αξιολογεί συνολικά τις νοητικές λειτουργίες, όπως την προσοχή, τη μνήμη, τον λόγο, την ταχύτητα επεξεργασίας και τις επιτελικές λειτουργίες.
Μπορούν να ενισχυθούν οι επιτελικές λειτουργίες;
Σε αρκετές περιπτώσεις, ναι. Η ενίσχυση των επιτελικών λειτουργιών δεν σημαίνει ότι «γυμνάζουμε» τον εγκέφαλο με γενικό και αόριστο τρόπο. Σημαίνει ότι μαθαίνουμε στρατηγικές που βοηθούν την καθημερινή λειτουργικότητα.
Τέτοιες στρατηγικές μπορεί να περιλαμβάνουν καλύτερη οργάνωση του περιβάλλοντος, χρήση σημειώσεων και υπενθυμίσεων, σπάσιμο σύνθετων εργασιών σε μικρότερα βήματα, σταθερές ρουτίνες, τεχνικές αυτοπαρακολούθησης και ασκήσεις που στοχεύουν συγκεκριμένες νοητικές δεξιότητες.
Ο στόχος δεν είναι να γίνουμε όλοι υπεράνθρωποι της παραγωγικότητας. Ο στόχος είναι πιο ουσιαστικός: να μπορούμε να λειτουργούμε καλύτερα, με λιγότερη σύγχυση, λιγότερη ματαίωση και περισσότερη αυτονομία.
Συνοψίζοντας…
Οι επιτελικές λειτουργίες είναι απαραίτητες για την καθημερινή μας ζωή. Μας βοηθούν να οργανώνουμε, να αποφασίζουμε, να ελέγχουμε τη συμπεριφορά μας, να προσαρμοζόμαστε και να ολοκληρώνουμε στόχους.
Όταν λειτουργούν καλά, συχνά δεν τις παρατηρούμε. Όταν όμως δυσκολεύονται, η καθημερινότητα μπορεί να γίνει πιο απαιτητική, ακόμη και αν οι υπόλοιπες νοητικές λειτουργίες παραμένουν σχετικά καλές.
Γι’ αυτό η αξιολόγησή τους είναι σημαντική. Γιατί πολλές φορές το ζήτημα δεν είναι μόνο τι θυμάται ένας άνθρωπος, αλλά πώς οργανώνει, χρησιμοποιεί και εφαρμόζει αυτό που γνωρίζει στην καθημερινή του ζωή.