Ενεργό ερευνητικό πρωτόκολλο Για συμμετοχή πατήστε εδώ
10 μύθοι για τον εγκέφαλο
Ο εγκέφαλος είναι ίσως το πιο σύνθετο όργανο του ανθρώπινου σώματος. Ρυθμίζει τη σκέψη, τη μνήμη, το συναίσθημα, την κίνηση, τη συμπεριφορά και την αντίληψή μας για τον κόσμο, με λίγα λόγια τα πάντα! Ακριβώς επειδή μας αφορά όλους, γύρω από αυτόν έχουν δημιουργηθεί πολλοί μύθοι. Ωστόσο, πριν προχωρήσουμε, σκεφτείτε το εξής: αναφερόμαστε στον εγκέφαλό μας όπως σε οποιοδήποτε άλλο όργανο του σώματος, ενώ στην πραγματικότητα ο εγκέφαλός μας είμαστε εμείς. Επομένως, κατά κάποιον τρόπο, οι μύθοι για τον εγκέφαλο είναι προϊόν του ίδιου του εγκεφάλου. Δηλαδή, ο εγκέφαλος έφτιαξε μύθους για τον εαυτό του.
Κάποιοι από αυτούς τους μύθους είναι αθώοι. Άλλοι όμως επηρεάζουν τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε τη μάθηση, τη μνήμη, τη γήρανση, την ψυχική υγεία ή ακόμη και τις ίδιες μας τις δυνατότητες. Ας δούμε λοιπόν δέκα από τους πιο συχνούς μύθους για τον εγκέφαλο και τι γνωρίζουμε σήμερα επιστημονικά.
Μύθος 1: Χρησιμοποιούμε μόνο το 10% του εγκεφάλου μας
Αυτός είναι ίσως ο πιο γνωστός μύθος. Η ιδέα ότι υπάρχει ένα τεράστιο «ανεκμετάλλευτο» κομμάτι του εγκεφάλου ακούγεται γοητευτική, αλλά δεν ισχύει.
Ο εγκέφαλος είναι ενεργός ακόμη και όταν ξεκουραζόμαστε, ονειροπολούμε ή κοιμόμαστε. Διαφορετικές περιοχές ενεργοποιούνται ανάλογα με τη λειτουργία που επιτελούμε, αλλά δεν υπάρχει κάποιο μεγάλο τμήμα που μένει αχρησιμοποίητο.
Αν χρησιμοποιούσαμε μόνο το 10%, οι εγκεφαλικές βλάβες στο υπόλοιπο 90% δεν θα είχαν ιδιαίτερη σημασία. Στην πραγματικότητα, ακόμη και μικρές βλάβες σε συγκεκριμένες περιοχές μπορούν να επηρεάσουν τη γλώσσα, τη μνήμη, την κίνηση, την προσοχή ή τη συμπεριφορά.
Μύθος 2: Στο αριστερό ημισφαίριο βρίσκεται η λογική και στο δεξί η δημιουργικότητα
Συχνά ακούμε ότι κάποιοι άνθρωποι είναι «αριστεροί τύποι», άρα λογικοί και αναλυτικοί, ενώ άλλοι είναι «δεξιοί τύποι», άρα καλλιτεχνικοί και δημιουργικοί. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη.
Υπάρχουν πράγματι ορισμένες λειτουργίες που εμφανίζουν πλευρίωση. Για παράδειγμα, σε πολλούς ανθρώπους η γλώσσα σχετίζεται περισσότερο με το αριστερό ημισφαίριο. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το ένα ημισφαίριο «σκέφτεται» και το άλλο «δημιουργεί».
Η δημιουργικότητα, η λογική, η επίλυση προβλημάτων και η λήψη αποφάσεων απαιτούν συνεργασία πολλών εγκεφαλικών δικτύων και των δύο ημισφαιρίων. Ο εγκέφαλος λειτουργεί περισσότερο σαν ορχήστρα παρά σαν δύο ξεχωριστά γραφεία με διαφορετική ειδικότητα.
Μύθος 3: Η μνήμη λειτουργεί σαν κάμερα
Πολλοί πιστεύουμε ότι η μνήμη καταγράφει τα γεγονότα όπως ακριβώς συνέβησαν, σαν βίντεο. Όμως η μνήμη δεν είναι απλή καταγραφή. Είναι ανακατασκευή.
Κάθε φορά που θυμόμαστε κάτι, ο εγκέφαλος ανασυνθέτει την πληροφορία. Σε αυτή τη διαδικασία μπορούν να επηρεάσουν το συναίσθημα, οι προσδοκίες, οι μεταγενέστερες πληροφορίες και το πλαίσιο μέσα στο οποίο ανακαλούμε το γεγονός.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αναμνήσεις μας είναι πάντα λανθασμένες. Σημαίνει όμως ότι η μνήμη είναι δυναμική και ευάλωτη σε παραποιήσεις. Γι’ αυτό δύο άνθρωποι μπορεί να θυμούνται διαφορετικά το ίδιο γεγονός, χωρίς απαραίτητα κάποιος από τους δύο να λέει ψέματα.
Μύθος 4: Όσο μεγαλώνουμε, ο εγκέφαλος απλώς φθείρεται
Η γήρανση επηρεάζει τον εγκέφαλο, αλλά δεν σημαίνει ότι όλα χειροτερεύουν αναπόφευκτα. Ορισμένες λειτουργίες, όπως η ταχύτητα επεξεργασίας ή η ευκολία ανάκλησης ονομάτων, μπορεί να μειωθούν με την ηλικία. Άλλες όμως, όπως η εμπειρία, το λεξιλόγιο, η κρίση, η αποκρυσταλλωμένη νοημοσύνη και η ικανότητα σύνθεσης πληροφοριών, μπορούν να παραμένουν ισχυρές ή και να βελτιώνονται.
Ο εγκέφαλος διατηρεί σε σημαντικό βαθμό την ικανότητα προσαρμογής του σε όλη τη ζωή. Αυτή η ικανότητα ονομάζεται νευροπλαστικότητα. Δεν σημαίνει ότι ο εγκέφαλος μένει «νέος» για πάντα, αλλά ότι μπορεί να μαθαίνει, να προσαρμόζεται και να δημιουργεί νέες συνδέσεις μέσα από εμπειρίες, άσκηση και μάθηση.
Η ηλικία, λοιπόν, δεν είναι από μόνη της διάγνωση. Άλλο η φυσιολογική γήρανση και άλλο οι νοητικές διαταραχές που επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινή λειτουργικότητα και οι οποίες ενδεχομένως να είναι ανεξαρτήτου ηλικίας.
Μύθος 5: Αν ξεχνάω, σημαίνει ότι έχω άνοια
Η λήθη είναι μέρος της φυσιολογικής ανθρώπινης λειτουργίας. Όλοι ξεχνάμε ονόματα, ραντεβού, πού αφήσαμε τα κλειδιά ή τι θέλαμε να πούμε όταν μπήκαμε σε ένα δωμάτιο.
Το σημαντικό δεν είναι μόνο αν ξεχνάμε, αλλά τι ξεχνάμε, πόσο συχνά συμβαίνει, αν επιδεινώνεται και αν επηρεάζει την καθημερινή ζωή. Για παράδειγμα, το να ξεχάσει κάποιος πού πάρκαρε μια φορά δεν είναι το ίδιο με το να χάνεται συχνά σε γνώριμες διαδρομές.
Η μνήμη επηρεάζεται επίσης από το άγχος, την αϋπνία, την κατάθλιψη, την έντονη κόπωση, ορισμένα φάρμακα και προβλήματα υγείας. Γι’ αυτό η αξιολόγηση πρέπει να γίνεται προσεκτικά και όχι με βιαστικά συμπεράσματα.
Μύθος 6: Τα εγκεφαλικά κύτταρα δεν αλλάζουν ποτέ
Παλαιότερα υπήρχε η άποψη ότι ο εγκέφαλος είναι στατικός μετά την παιδική ηλικία. Σήμερα γνωρίζουμε ότι ο εγκέφαλος αλλάζει σε όλη τη διάρκεια της ζωής.
Η μάθηση, η εξάσκηση, η αποκατάσταση μετά από βλάβη, η ψυχοθεραπεία, η σωματική άσκηση και οι κοινωνικές εμπειρίες μπορούν να επηρεάσουν τον τρόπο με τον οποίο συνδέονται και συνεργάζονται τα νευρωνικά δίκτυα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα διορθώνονται εύκολα ή γρήγορα. Σημαίνει όμως ότι ο εγκέφαλος δεν είναι ένα άκαμπτο σύστημα. Είναι ένα ζωντανό, προσαρμοστικό όργανο που επηρεάζεται από τη βιολογία, το περιβάλλον και την εμπειρία.
Μύθος 7: Η ευφυΐα είναι κάτι απόλυτα σταθερό
Η ευφυΐα έχει βιολογικές και γενετικές συνιστώσες, αλλά δεν είναι μια απλή, αμετάβλητη ποσότητα. Η νοητική λειτουργία επηρεάζεται από την εκπαίδευση, το περιβάλλον, την υγεία, τον ύπνο, το άγχος, τη συναισθηματική κατάσταση και τις ευκαιρίες μάθησης.
Επίσης, η ευφυΐα δεν είναι ένα ενιαίο πράγμα. Περιλαμβάνει διαφορετικές ικανότητες, όπως λεκτική κατανόηση, επίλυση προβλημάτων, ταχύτητα επεξεργασίας, εργαζόμενη μνήμη και οπτικοχωρική σκέψη.
Ένα άτομο μπορεί να έχει πολύ ισχυρές λεκτικές ικανότητες αλλά μεγαλύτερη δυσκολία στην ταχύτητα επεξεργασίας. Ένα άλλο μπορεί να έχει εξαιρετική οπτικοχωρική σκέψη αλλά να δυσκολεύεται σε γλωσσικά έργα. Η νοημοσύνη είναι προφίλ, όχι μία μόνο ετικέτα.
Μύθος 8: Τα συναισθήματα εμποδίζουν τη λογική σκέψη
Συχνά παρουσιάζουμε τη λογική και το συναίσθημα σαν δύο αντίπαλες δυνάμεις. Στην πραγματικότητα, το συναίσθημα είναι σημαντικό μέρος της σκέψης και της λήψης αποφάσεων.
Τα συναισθήματα βοηθούν τον εγκέφαλο να αξιολογεί τι είναι σημαντικό, τι είναι απειλητικό, τι έχει αξία και τι χρειάζεται προσοχή. Χωρίς συναίσθημα, οι αποφάσεις μπορεί να γίνουν ψυχρές, αργές ή αποκομμένες από τις πραγματικές ανάγκες του ανθρώπου.
Βέβαια, τα έντονα συναισθήματα μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά την κρίση, ειδικά όταν υπάρχει πανικός, θυμός ή υπερβολικό άγχος. Όμως το ζητούμενο δεν είναι να «κλείσουμε» το συναίσθημα. Είναι να μπορούμε να το αναγνωρίζουμε, να το ρυθμίζουμε και να το ενσωματώνουμε στη σκέψη μας.
Μύθος 9: Υπάρχουν άνθρωποι που μαθαίνουν μόνο οπτικά, ακουστικά ή κιναισθητικά
Η ιδέα των «μαθησιακών τύπων» είναι πολύ διαδεδομένη. Σύμφωνα με αυτή, κάποιοι μαθαίνουν καλύτερα μόνο με εικόνες, άλλοι μόνο με ήχο και άλλοι μόνο μέσω κίνησης. Ωστόσο, η επιστημονική τεκμηρίωση για αυτή την αυστηρή κατηγοριοποίηση είναι αδύναμη.
Οι άνθρωποι μπορεί να έχουν προτιμήσεις στον τρόπο μελέτης, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ο εγκέφαλος μαθαίνει καλύτερα αποκλειστικά με έναν τρόπο. Συνήθως, η μάθηση ενισχύεται όταν η πληροφορία παρουσιάζεται με πολλαπλούς τρόπους, όταν συνδέεται με προηγούμενη γνώση και όταν χρησιμοποιείται ενεργά.
Για παράδειγμα, ένα άτομο μπορεί να προτιμά τα διαγράμματα, αλλά να χρειάζεται και λεκτική εξήγηση, πρακτική εφαρμογή και επανάληψη. Η καλή μάθηση δεν βασίζεται στην ετικέτα «είμαι οπτικός τύπος», αλλά στην ποιότητα της διδασκαλίας, στην ενεργή επεξεργασία και στην εξάσκηση.
Μύθος 10: Ο εγκέφαλος δουλεύει καλύτερα υπό πίεση
Το έντονο άγχος μπορεί να επηρεάσει την προσοχή, τη μνήμη εργασίας, την ευελιξία σκέψης και τη λήψη αποφάσεων. Όταν ο εγκέφαλος βρίσκεται συνεχώς σε κατάσταση συναγερμού, δυσκολεύεται να οργανώσει πληροφορίες, να μάθει αποτελεσματικά και να ανακαλέσει όσα γνωρίζει.
Η καλή απόδοση δεν χρειάζεται μόνιμη πίεση. Χρειάζεται ρυθμό, επαρκή ύπνο, σαφείς στόχους, διαλείμματα και συνθήκες που επιτρέπουν στον εγκέφαλο να λειτουργεί με ευελιξία.
Τι μας δείχνουν αυτοί οι μύθοι;
Οι μύθοι για τον εγκέφαλο συχνά ξεκινούν από μια μικρή δόση αλήθειας, η οποία απλοποιείται υπερβολικά. Ο εγκέφαλος πράγματι έχει εξειδικευμένες περιοχές, αλλά δεν λειτουργεί απομονωμένα. Η μνήμη πράγματι αποθηκεύει εμπειρίες, αλλά δεν είναι κάμερα. Η ηλικία πράγματι φέρνει αλλαγές, αλλά δεν σημαίνει αναπόφευκτη νοητική κατάρρευση.
Η επιστημονική κατανόηση του εγκεφάλου μάς βοηθά να αποφεύγουμε τις εύκολες εξηγήσεις και να βλέπουμε τον άνθρωπο πιο ολοκληρωμένα.
Πότε χρειάζεται αξιολόγηση από ειδικό;
Η περιστασιακή λήθη, η δυσκολία συγκέντρωσης ή η πνευματική κόπωση δεν σημαίνουν απαραίτητα ότι υπάρχει νευρολογικό ή νευροψυχολογικό πρόβλημα. Ωστόσο, καλό είναι να ζητηθεί αξιολόγηση όταν οι δυσκολίες:
- εμφανίζονται συχνά ή επιδεινώνονται,
- επηρεάζουν την εργασία, τη μελέτη ή την καθημερινότητα,
- συνοδεύονται από αλλαγές στη συμπεριφορά, στη διάθεση ή στην προσωπικότητα,
- αφορούν μνήμη, λόγο, προσοχή, προσανατολισμό ή εκτελεστικές λειτουργίες,
- προκαλούν ανησυχία στο ίδιο το άτομο ή στους οικείους του.
Η νευροψυχολογική αξιολόγηση μπορεί να βοηθήσει να κατανοηθεί το νοητικό προφίλ ενός ατόμου, να διαχωριστούν φυσιολογικές δυσκολίες από κλινικά σημαντικές αλλαγές και να σχεδιαστεί η κατάλληλη υποστήριξη.
Ο εγκέφαλος δεν χρειάζεται μύθους για να είναι εντυπωσιακός. Η πραγματικότητα είναι ήδη αρκετά συναρπαστική.